Lêze, blinder – Tsien koarte ferhalen fan skriuwers fan no (2025)*
De Fryske ferhalebondel Lêze, blinder krige ik by fersin, want de begeliedende brief hie it oer in hiel oar boek. Mar dat jout neat, ik ha it boekje mei nocht lêzen. Lêze, blinder (2025) is gearstald troch Arjen Dijkstra en Marijke de Boer yn opdracht fan Tresoar. Dizze bysûnder aardige bondel is makke as earbetoan oan Jelle Krol, ta gelegenheid fan syn pensjonearring nei goed fjirtich jier by Tresoar. Krol wie der ûnder mear wurksum as kolleksjespesjalist en fakreferint Fryske literatuer. De bondel waard in jier lyn, op 27 juny 2025, oan him oerlange as in ferrassend liber amicorum.
It boekje is in tagonklike ferhalebondel foar in breed publyk, mar de resinsinten Lomme Schokker (op Ensafh) en Jacob Haagsema (Leeuwarder Courant) besjogge it boek benammen as in persoanlik en literêr earbetoan oan Krol. De bondel befettet koarte ferhalen fan tsien hjoeddeiske Fryske auteurs – fiif manlju en fiif froulju – dy’t in persoanlike of profesjonele bân mei Krol hawwe. De omslach toant in skilderij fan Johan Dijkstra dat jierren yn Krols wurkkeamer yn Tresoar hong.
De bondel Lêze, blinder lit allerhande soarten Fryske ferhalen sjen en is troch de kwaliteit fan de ferhalen en it ferskaat yn tema’s en sjenres net allinnich in passend earbetoan oan Jelle Krol, mar ek in weardefolle bondel foar minsken dy’t graach Frysk lêze. Of foar minsken dy’t ris yn ‘e kunde komme wolle mei de Fryske literatuer.
Fjouwer ferhalen ferwize frij streekrjocht nei Krols libben en wurk. Sa wurdt er om sa te sizzen portrettearre as in ‘boekemantsje’ (by Marijke de Boer), figurearret er yn in takomstferhaal oer de Fryske literatuer (yn it earste ferhaal, fan Jetske Bilker) en stiet er yn ‘e fierte model foar in tawijde biblioteekmeiwurker (by Bouke Oldenhof).
Oare bydragen befetsje subtilere ferwizingen nei syn ynteresses of nei de Fryske literêre wrâld, bygelyks fia taalûndersyk, literêre eigenaardichheden of de ûnderlinge ferhâldingen tusken skriuwers. Mar twa ferhalen lykje gjin dúdlike relaasje mei de jubilaris te hawwen en ien fan dy twa ferhalen trof my it measte. Dêroer aanst mear, earst oer in oar ferhaal dat my bysûnder fermakke.
Ald-heechlearaar Frysk Goffe Jensma skreau it ferhaal ‘In feline taaleksperiment’. Hjiryn brûkt er de klassike manuskriptfiksje: hy hat it troch him beskreaun ‘ûndersyksferslach’ efter yn syn boekekast fûn. De ûndersiker – dy’t kwa eftergrûn wol wat wei hat fan Jensma – docht in ‘idioat’ ûndersyk: tsjin ien fan syn twa katten praat er tenei Frysk, tsjin de oar Grinslânsk. De fraach is oft er dat folhâlde kin en ta natuerlik gedrach meitsje kin.
It frij absurde útgongspunt fan it ûndersyk en it resultaat binne de boustiennen foar in iroanyske beskriuwing fan beskate kanten fan de akademyske wrâld. De úteinlike ‘positive’ útkomst fan it ûndersyk wurdt keppele oan it binnenslepen fan royale subsydzjes. De konklúzje fan it ferhaal hat dan ek in synysk kantsje: yn de wittenskip is in ûndersyk slagge sadree’t it de wei frijmakket nei in nije, goedfolle subsydzjepot – hoe idioat it eksperimint yn de praktyk ek is.
In hearlik ferhaal, mar in folslein oar ferhaal dat my krekt sa trof, is dat fan Ytsje Hettinga. It ferhaal ‘Angelje’ soe men mei rjocht in âlderwetsk ferhaal neame kinne. Mar dan fêst ek yn de meast positive sin fan it wurd, want dit subtyl opboude ferhaal tsjûget fan suver fakmanskip en tiidleaze kwaliteit. Dat begjint al mei de – efterôf begrepen – dûbelsinnichheid fan de titel.
En fierder sit it him yn de hechte en soarchfâldige opbou fan it personaal fertelde ferhaal, dat giet oer in âldere frou dy’t nei de dea fan har man allinnich wennet. Hja kriget besite fan in âlde kennis dy’t har hieltyd fragen stelt. De frou wit net sa goed ried mei de besite fan de man. Ytsje Hettinga hat in soad toanielwurk skreaun en dat sjogge je werom yn de knappe dialogen dêr’t it ûngemak fan de moeting fanôf dript.
It klikt bepaald net tusken de twa personaazjes: de frou lêst bygelyks graach Frysk, se lêst op ditvstuit de Fryske oersetting fan in Nederlânske roman fan F. Springer. De man lêst gjin Frysk, want ‘it giet oer fan alles en noch wat, mar eins nearne oer’. Nettsjinsteande dat se de man it leafst ôfpoeierje wolle soe, bliuwt de frou hoflik. It ferhaal einiget mei in like ferfrissende as befrijende ûntknoping.
‘Angelje’ is klassike fertelkeunst yn de suverste foarm. No ris sjen oft it ferhaal dat Ytsje Hettinga levere foar Yeeha!, de nije Fryske ferhalebondel dy’t ein foarige moanne ferskynde, like boeiend is.
- Een Nederlandse versie van deze bespreking staat op Brekt.
Fries letterland. Poëzie en proza op Friese bodem, samengesteld en ingeleid door Pieter Terpstra (1987)
In de bloemlezing staat literair werk dat in Friesland gesitueerd is. Eén zesde van de auteurs is van voor 1900 (o.a. Starter, Paaltjens). Het grootste deel is oorspronkelijk Nederlands, de rest is vertaald uit het Fries. De bloemlezer heeft gestreefd naar verscheidenheid van onderwerpen. Zo spelen verhalen en gedichten zich af in alle delen van Friesland en worden Friese figuren of verschijnselen beschreven als Mata Hari, het fierljeppen (door Heere Heeresma) en de elfstedentocht.
Ook de genres zijn zeer uiteenlopend: van sonnet (Aafjes) en ballade tot zeeverhaal (Cor Bruijn) en sage. Opname van fragmenten uit romans in dergelijke bloemlezingen kan bezwaarlijk zijn. Meestal zijn de fragmenten hier goed zelfstandig te lezen (zoals bij Vestdijk, Rudi van Dantzig, zelfs Havank). Een enkele maal is het fragment zonder de context van de roman wat magertjes, zoals bij Oek de Jong en Gerrit Krol. Het blijft natuurlijk het mooist als lezers, al of niet uit Friesland, door deze bloemlezing de originele werken gaan lezen. De bloemlezing maakt nieuwsgierig genoeg en achterin staat een bronvermelding.
Ut ‘e bân: Romanfragmenten út it tiidrek 1965-1990. Gearstald troch Jan Jongsma en Tsjerk Veenstra (1992)
Voor het Friese literatuuronderwijs op scholen en cursussen waren er twee belangrijke bloemlezingen: Mei lange treden bevat verhalen voor 1945 en De koarte kriem bevat verhalen van 1945 tot 1965. Ut ‘e ban sluit daarop aan, met dit verschil dat van het tijdvak 1965-1990 romanfragmenten opgenomen zijn. Aan elke auteur worden enige biografische regels gewijd en van elke auteur is een fotootje plus bibliografie opgenomen. Boven het desbetreffende fragment wordt kort een karakteristiek van de hele roman gegeven. Het begin van het boek schrikt een argeloze lezer misschien wat af door de opgenomen fragmenten van experimentele romans uit de zestiger jaren. Maar verder krijgt ook die argeloze lezer (naast scholieren en cursisten) een aardig overzicht van de Friese literatuur vanaf 1965. Het zou mij niets verbazen als veel lezers van deze bloemlezing inderdaad, wat samenstellers Jongsma en Veenstra hopen, één of meer boeken in zijn geheel willen lezen. De gekozen fragmenten, zowel van gerenommeerde auteurs (als Wadman, Fan der Fear, Van der Velde) als van nieuwelingen (als Verf, Bilker, De Jong) zijn daarvoor over het algemeen interessant genoeg.
Fries Stamboek. Samengesteld door Alpita de Jong (1998)
De ondertitel van dit boek luidt terecht ‘500 jaar proza uit Friesland’: voor 90% is het proza uit het Fries vertaald, maar er staat ook oorspronkelijk Nederlandstalig werk in, zoals van de eind-middeleeuwse Jancko Douwama, de 17e-eeuwse Gysbert Japicx, de 19e-eeuwse Suringar of de modernere Theun de Vries en Sjoerd Leiker. De teksten vormen een bonte verzameling: van middeleeuwse wetsteksten en geschiedschrijving, via de volksliteratuur uit de 19e eeuw met natuurlijk de Halbertsma’s en Dykstra en de boerenromans uit het begin van de 20e eeuw, tot de moderne Friese literatuur met o.a. Hylkje Goïnga en Trinus Riemersma.
Natuurlijk kan een dergelijke, persoonlijke bloemlezing niet compleet zijn en er staat in de bijna 600 bladzijden heel veel wel, maar het ontbreken van bijvoorbeeld Durk van der Ploeg is toch merkwaardig. Aardig is dat een aantal teksten is opgenomen die de samenstelster niet kwijt kon in haar historische indeling: een aantal volksverhalen en het nog steeds mysterieuze Oera Linda Bok. Noten, korte biografieën en bronnen (met de vertalers) completeren deze uitgave.
It each fan de griffioen. 14 Fryske ferhalen, gearstald troch Ernst Bruinsma en Baukje Wytsma (2006)
Deze veertien veelzijdige verhalen van hedendaagse Friese auteurs leveren een verhalenbundel op van bijzonder literaire kwaliteit. Moderne relaties en de harde werkelijkheid van de hedendaagse maatschappij worden realistisch hard of met ontroering beschreven. Daarnaast is er ook humor, magie of wordt een spel gespeeld met fictie en realiteit. Willem Schoorstra schrijft over de tweestrijd en de dramatische keus van een skinhead die een allochtoon buurmeisje krijgt. Ook bij Bouke van der Hem gaat het, onder meer, om allochtonenproblematiek: de ik-figuur is van Nederlands/Turkse ouders. De begrafenis van de moeder is aanleiding voor herinneringen en verrassingen. Er zijn verhalen over moderne relaties van Wilco Berga en Jabik Veenbaas. Het verhaal van Aggy van der Meer is intrigerend raadselachtig, dat van Henk Wolf semi-realistisch en humoristisch. Prachtig ontroerend is Harmen Wind over een oude man van 84 en een jongen van elf. Josse de Haan speelt weer zijn spel met fictie en realiteit, met de Franse schrijfster Françoise Sagan in een hoofdrol. Simon Oosting schreef een magisch-realistisch reisverhaal over Ethiopië, het verhaal van Anne Feddema speelt in Los Angeles en ‘De archeoloog’ van Durk van der Ploeg gaat over geschiedenis en kunst. Achterin staat korte informatie over de auteurs.